လက်ပံနီ၊ ၂ မေလ ၂၀၂၆

စားနပ်ရိက္ခာ အချုပ်အခြာအာဏာ (Food Sovereignty) ဆိုသည်မှာ အနှစ်သာရအားဖြင့် လူထု၏ မွေးရာပါ အခွင့်အရေးပင် ဖြစ်သည်။ မိမိဒေသ၏ အရင်းအမြစ်များကို မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ပါဝင်စီမံ ခန့်ခွဲခွင့် ရရှိမှသာလျှင် ပဋိပက္ခကာလအတွင်း ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်ရည် ရှိပေမည်။ ထို့အတူရေရှည်တွင်လည်း ပိုမို ကောင်းမွန်ခိုင်မာသော လူမှုစီးပွားစနစ်ကို တည်ဆောက်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။ လူထု၏ ဤအခွင့်အရေးကို အနိမ့်ဆုံးစံအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုခြင်းဖြင့်သာလျှင် စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံရေး မဟာဗျူဟာသည် အမျိုးသားလုံခြုံရေးအစီအစဉ်တစ်ခုဖြစ်လာပေမည်။ ဒီကနေ့ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံရေး အခင်းအကျင်းကို စေ့ငုကြည့်လျှင် နိုင်ငံရေး နှင့် စစ်ရေး၊ စစ်ရေး နှင့် စီးပွားရေး စသည်ဖြင့် ဒွေးရောယှက်တင် အခြေအနေများမှာ လင်းလင်းထင်ထင်ဖြစ်လာသည်ကို သတင်းစာဖတ်သူတိုင်း မြင်နေရသည်။ စစ်ပွဲသည် အာဏာနိုင်ငံရေးမျှသာမဟုတ်၊ နေ့တဓူဝကုန်ဈေးနှုန်းအတက်အကျလည်း ဖြစ်ပေသည်။ စစ်ပွဲသည်ဒေသ၊ နိုင်ငံများ၏ စီးပွားရေးလည်းဖြစ်သကဲ့သို့ မိသားစုများ နှင့် လူတစ်ဦးချင်းစီ၏ စားဝတ်နေရေးလည်း ဖြစ်နေပေသည်။ ကြိုက်သည်ဖြစ်စေ၊ မကြိုက်သည် ဖြစ်စေ ထိုကျော့ကွင်းမှ လူထုက ရုန်းထွက်ရန် ခက်သည်ထက် ခက်သည်။

စစ်ကိုင်းမှာတော့ ပွင့်လင်းရာသီစစ်ဆင်ရေးများ၏ နေ့တဓူဝ အနိဋ္ဌာရုံများကို စစ်မြေပြင်မှ လူထုက ကျောကော့နေအောင် ခံနေရသည်။ မိုးလေကင်းလွတ်၍ ကောင်းကင်သေမင်းတမန် ဗုံးကျဲလေယာဉ်ပျံများမှာလည်း တံခါးမရှိ၊ ဓါးမရှိ ပျံဝဲ၊ ပတ်ကျဲလို့နေသည်။ အာဏာသိမ်းစစ်တပ်မှာလည်း တရားဝင်လူသတ်လိုင်စင်ရထားသည့်နှယ်။ ပို၍ပင် ဆိုးရွား ပြင်းထန်လွန်းသည်မှာ လူထု၏ စားရေရိက္ခာ အခြေခံအဆောက်အဦနှင့် လမ်းကြောင်းများကို ပစ်မှတ်ထားတိုက်ခိုက်လာခြင်းပင်။ ဗုံးကျဲခံရ၍ သေသူမှာ ချက်ခြင်းအသက်ထွက်ခွင့်ရ၍ ရှင်သန်ကျန်ရစ်သူများမှာ ငတ်ပြီးမှ သေကြလေဟူ၍များ စီမံထားလေသည်မသိ။ အာဏာသိမ်းစစ်ဗိုလ်ချုပ်များအပြင် အမိန့်ပေးစေခိုင်းသူများမှာ ၎င်းတို့၏ အဆိုပါလုပ်ရပ်သည် ယဉ်ကျေးသည့် လူသားကမ္ဘာက လက်သင့်ခံမထားသည့် စစ်ရာဇဝတ်မှုဖြစ်သည်ကို ဆင်ခြင်နိုင်စွမ်းမှ ရှိကြပါလေစ။ မည်သို့ပင်ဆိုစေ စစ်ကိုင်းက စစ်ပွဲအတွင်းလူထု၏ စားနပ်ရိက္ခာကို လက်လှမ်းမှီခွင့်၊ ရရှိပိုင်ခွင့်ကို လက်နက်တခုလိုကိုင်စွဲတိုက်ခိုက်ခြင်းကို ခံနေကြရသည်။

ယခုကဲ့သို့ စားရေရိက္ခာ လက်လှမ်းမှီခွင့်နှင့် အစားအစာသယ်ယူရေးလမ်းကြောင်းများကို တိုက်ခိုက် ဖြတ်တောက်ခြင်းက အာဏာသိမ်းစစ်တပ်အတွက် အသစ်မဟုတ်ပေ။ အမြဲကျင့်သုံးနေကျ လမ်းဟောင်းကြီးပင်။

စစ်ကိုင်းတိုင်းထဲကို ၀င်နိုင်၊ ထွက်နိုင်သော အဓိက လမ်းကြောင်းကြီး (၄) ခုရှိပါသည်။

စစ်ကိုင်း၏အဓိက အသက်သွေးကြောဖြစ်သော တောင်ဘက်၀င်ပေါက် မန္တလေး–စစ်ကိုင်း လမ်းကြောင်းမှာ ပထမ။ ယင်းလမ်းကြောင်းမှာ အောက်မြန်မာပြည်နှင့် ရှမ်းပြည်၊ မန္တလေးဘက်မှ ကုန်စည်များ စီးဆင်းရာဖြစ်သည်။ ၂၀၂၅ မတ်လမှာ ဖြစ်ပွားခဲ့တဲ့ စစ်ကိုင်းငလျင်ကလည်း အဆိုပါလမ်းကြောင်းကို အကြီးအကျယ်ထိခိုက်ပျက်စီးစေသည်။ ငလျင်ကြောင့် ကျိုးပျက်သွားသော အဓိကမြစ်ကူးတံတားမှာ ရှိရင်းစွဲလူလုပ်အတားအဆီးများကို ထပ်ဆောင်း၍ ကုန်စည်စီးဆင်းမှုကို ပို၍ ပို၍ ခက်ခဲလာနေစေသည်။

ဒုတိယလမ်းကြောင်းမှာ စစ်ကိုင်း၏ အနောက်ဘက်ခြမ်းဝင်ပေါက်ဖြစ်သည်။ ဒေသအခေါ် မုံရွာ-ဂန့်ဂေါ-ချင်းပြည်လမ်းကြောင်းဖြစ်သည်။ ထိုလမ်းကြောင်းမှာ ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းမှသည် ယောဒေသ ပုံတောင်ပုံညာ၊ ချင်းတောင်တန်းတို့ကို ဖြတ်၍ အိန္ဒိယနိုင်ငံအထိပေါက်သည်။ တော်လှန်ရေးတပ်များစိုးမိုးရာ စစ်ကိုင်းတိုင်းအနောက်ခြမ်းမှ ကျေးရွာများအတွက် အရေးပါသော လမ်းကြောင်းကြီးလည်းဖြစ်သည်။ ထိုလမ်းကြောင်းပေါ်ရှိ အချို့နေရာများတွင် အာဏာသိမ်းစစ်တပ်က နေရာယူထားနိုင်ဆဲဖြစ်သည်။ စခန်းတွင်းမှ အပြင်သို့မထွက်စေကာမူ ကုန်စည်စီးဆင်းမှုကို နှောင့်ယှက်ဟန့်တားနိုင်လောက်သော စိုးမိုးမှုတော့ ရှိနေသည်။ မြန်မာစစ်တပ်၏ သင်ရိုးညွှန်းတမ်းထဲမှ ဖြတ်လေးဖြတ်ဗျူဟာကို ကျင့်သုံး၍ ရနေသေးသည်။

စစ်ဆေးရေး ဂိတ်များက ရိက္ခာသယ်ယူမှုကို “ဖြတ်လေးဖြတ်” စနစ်ဖြင့် တားဆီးခြင်းသည် မြေပြင်က ဝန်ဆောင်မှု ပေးနေသူများကို ဘေးကျပ်နံကျပ်ဖြစ်စေသည်မှာတော့ အမှန်ပင်။ အနိမ့်ဆုံး အဆင့်အနေဖြင့် အဟန့်အတား တစ်ခုချင်းစီတိုင်းသည် စားသုံးကုန်များ၏ ဈေးနှုန်းကို အပြောင်းအလဲဖြစ်စေသည်။ အာဏာသိမ်းစစ်တပ်အနေဖြင့် လူထုကို စားရေရိက္ခာ လက်လှမ်းမှီမှု မက်လုံးဖြင့် ဓားစာခံလုပ်ပြီး နိုင်ငံရေးအရ အလျှော့ပေးလာအောင် ဖိအားပေးသည့် နည်းလမ်းလည်း ဖြစ်နေသည်။

ရွှေဘို-မြစ်ကြီးနားလမ်းကြောင်းမှာ တတိယ။ ရွှေဘို-ကျောက်မြောင်းမှတစ်ဆင့် ထီးချိုင့်၊ ကသာ၊ ဗန်းမော်မှသည် မြစ်ကြီးနားနှင့် လိုင်ဇာအထိ လမ်းကြောင်းပေါက်သည်။ တတိယလမ်းကြောင်းမှာ မန္တလေးတိုင်းအတွင်းရှိ တကောင်း၊ သပိတ်ကျင်းမြို့နယ်များနှင့်ပါ နယ်မြေအရထိစပ်နေခြင်းမှာ သူ၏ အရေးပါမှုကို လျော့တွက်၍ မရခြင်းပင်။ ထိုလမ်းကြောင်း၏ ဆုံချက်ဖြစ်သည့် ရွှေဘိုလွင်ပြင်မှာလည်း ဆန်အဓိကထွက်သောဒေသဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ထိန်းချုပ်ခြင်းဖြင့် ဒေသတွင်း ဆန်ကို အပြင်မထွက်အောင် ပိတ်ဆို့နိုင်သည့် ဖဲချပ်တစ်ခု ရသွားစေသည်။ ထိုဖဲချပ်ကို နှစ်ဖက်ခေါင်းဆောင်များက ဗျူဟာကျကျကစားပြနေကြသည်။ ရိက္ခာစီးဆင်းမှုကို လက်နက်သဖွယ် အသုံးချ၍ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားကို ပိတ်ဆို့ခြင်း သို့မဟုတ် အသစ်တည်ဆောက်ခြင်းတို့အတွက် ထိုဖဲချပ်မှာ အလွန်အသုံးဝင်ပုံရသည်။ ဆက်စပ်နယ်မြေ ကန့်ဘလူတွင် အာဏာသိမ်းစစ်တပ်၏ လက်တံတစ်ခုဖြစ်သည့် ဦးဝါသဝဦးစီးသော ပျူစောထီးတပ်များရှိနေသည်။ ပျူစောထီးအဖွဲ့များ မှတဆင့် စားရေရိက္ခာ စီးဆင်းမှု သာမကဘဲ ဒေသတွင်း အုပ်ချုပ်ရေးကိုပါ ထိန်းချုပ်ရန် ကြိုးစားနေသည်။ သတင်းရင်းမြစ်များ၏ အဆိုအရ ကန့်ဘလူ ခရိုင်အတွင်းရှိ ပျူစောထီးအင်အားမှာ ခန့်မှန်း ၃၀၀၀ ကျော်ရှိပြီး နေရာတော်တော်များများကို ဖြန့်ကျက်ထားသည်။

အထက်ပါ လမ်းကြောင်းကြီးသုံးခုအပြင် နွေဦးတော်လှန်ရေးကာလမှ တွင်ကျယ်လာသော စစ်ကိုင်းလမ်းကြောင်းကြီးတစ်ခု ရှိနေသေးသည်။ အာဏာသိမ်းကာလ၏ ဗဟိုချက်မစင်္ကြံ လမ်းကြောင်းဟု ခေါ်ကြသည်။ ယင်းမာပင်၊ပုလဲ (စစ်ကိုင်း) ကနေစပြီး မြိုင် (မကွေး)၊ ထိုမှတဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ကို ဖြတ်၍ မန္တလေးတိုင်း ပုဂံ၊ ညောင်ဦး သို့မဟုတ် တောင်သာ၊ မလှိုင် ဘက်မှတဆင့် ရှမ်းတောင်နှင့်ကရင်နီ (ကယား) အထိ စပ်သော လမ်းကြောင်းကြီးဖြစ်သည်။ အညာလွင်ပြင်တော်လှန်ရေးနယ်မှသည် ထိုင်း-မြန်မာနယ်စပ်အထိဟု ယျေဘုယျနားလည်နိုင်ပါသည်။ ဗဟိုချက်မစင်္ကြံလမ်းကြောင်းမှာ အညာလွင်ပြင်မှ တော်လှန်ရေးအင်အားစုနယ်မြေများနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ တောင်ပိုင်းရှိ လူမျိုးစုတော်လှန်ရေးတပ်နယ်မြေများ အကြား ချိတ်ဆက်ထားသော လမ်းကြောင်းကြီးလည်း ဖြစ်သည်။ ရိက္ခာနှင့် ထောက်ပို့လမ်းကြောင်း (Supply line) ဟုလည်း နားလည်ကြသကဲ့သို့ မြောက်ပိုင်းစစ်ဆင်ရေးကာလအလွန်ဖြစ်သော ၂၀၂၄ နောက်ပိုင်း မူးယစ်ဆေး၀ါး သယ်ယူရေး လမ်းကြောင်းဟုလည်း ယူဆကြသည်။ ဗဟိုချက်မစင်္ကြံလမ်းကြောင်းမှ လမ်းကြောင်း (၁) ကဲ့သို့ပင် အာဏာသိမ်းစစ်တပ်နှင့် တော်လှန်ရေးအင်အားစုများအကြား ဘတစ်ပြန်၊ ကျားတစ်ပြန်စိုးမိုးကြသည့် ကျေးလက်၊ မြို့ပြနယ်မြေများကို ဖြတ်သန်းသွားသည့် လမ်းကြောင်းကြီး ဖြစ်သည်။ လမ်းကြောင်း (၂) နှင့် (၃) ထက်ပို၍ အားပြိုင်မှုများသည်။

စစ်ပွဲကာလကြာရှည်လာသည်နှင့်အမျှ လက်နက်အင်အားလိုအပ်မှု၊ လူအင်အား လိုအပ်မှုများကြောင့် စစ်တပ်အပြင် တော်လှန်ရေးအင်အားစုများမှာလည်း ငွေကြေးလိုအပ်မှု မြင့်တက် လာသည်နှင့်အမျှ ရင်းမြစ်စဉ်းစားချက်များမှလည်း ပုံစံသစ်များကွဲထွက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်ပါသည်။ ဒေသတွင်းရှိ သယံဇာတအရင်းအမြစ်များ ထုတ်ယူရောင်းချခြင်းနှင့် မူးယစ်ဆေး သယ်ဆောင်ပေးခြင်းဖြင့် ရရှိသည့် ငွေကြေးအကျိုးအမြတ်များအပေါ် မှီခိုလာမှုမှာလည်း ၂၀၂၅ ခုနှစ်တွင် ပို၍ လင်းလင်းထင်ထင်ဖြစ်လာသည်။ ယိုစိမ့်ထွက်ကျလာသော ဒေသတွင်းသတင်း တင်ဆက်မှုများတဆင့်လည်း အဆိုပါအခြေအနေ၏ အတိမ်အနက်ကို တွက်ဆရန် သိပ်မခက်တော့ပေ။

တချိန်တည်းမှာပဲ ဒေသတွင်းတွင် ပျံ့ကျဲနေသော လက်နက်ကိုင်တပ်များ စုစည်းနိုင်ရေး အားထုတ်မှုများကလည်း စစ်ကိုင်းမှာ အားကောင်းလာနေပြန်ပါသည်။  အကျိုးစီးပွားတူသည်ဟုယူဆကြသူ၊ အင်အားစုများအချင်းချင်း ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီ တိမ်လွှာအောက်တွင် ပူးပေါင်းလာကြသည်များကို ခပ်စိပ်စိပ်တွေ့လာရသည်။ ၂၀၂၅ ခုနှစ်မှာတော့ နွေဦးတော်လှန်ရေးမဟာမိတ်တပ်ပေါင်းစု (SRA) ပေါ်ထွက်လာခြင်းက အများသိကြတဲ့ လက်နက်ကိုင်တပ်များ ပူးပေါင်းကြခြင်းပင်။ သို့သော် စစ်ကိုင်း၊ မကွေး တို့တွင် မြို့နယ် သို့မဟုတ် စစ်ဂွင်အလိုက် အလားတူပူးပေါင်းမှုမျိုးများလည်း များစွာရှိနေပါတယ်။

စစ်ပွဲကာလအတွင်း လူထု၏ စားနပ်ရိက္ခာကို လက်လှမ်းမှီခွင့်နဲ့ပါတ်သက်၍ စေ့ငုမိသည့်အခါ အထက် ဖော်ပြပါ စစ်ကိုင်းလမ်းကြောင်းများပေါ်ရှိ စစ်ဆေးရေးဂိတ် (Checkpoints) များဟာ အရေးပါဆုံးဖြစ်နေသည်။ ၄င်းစစ်ဆေးရေးဂိတ်များသည် အာဏာသိမ်းစစ်တပ်သာမက တော်လှန်ရေးဘက်တော်သားများဘက်မှလည်း လုံခြုံရေးခေါင်းစဉ်အောက်မှ ဖွင့်ထားကြသည်။ အာဏာသိမ်းစစ်တပ်အနေဖြင့် စစ်ဆေးရေးဂိတ်များကို ခရီးသွားပြည်သူများထံမှ ငွေကြေးကောက်ခံ ခြင်းသက်သက်မျှသာမဟုတ်ဘဲ လူထုအပေါ် စိုးမိုးမှု နှင့် ၎င်းတို့က ပြည်သူများထက် ခေါင်းတစ်လုံးပိုမြင့်သည့်သဘောကို ရိုက်သွင်းနိုင်သည့် ဌာနအဖြစ်လည်း အသုံးပြုနေသည်။ ခရီးသွားပြည်သူများကို အမြဲတစေ ကားပေါ်မှ ဆင်းခိုင်းခြင်း၊ တန်းစီခိုင်းခြင်း နှင့် ဆီလိုအပေါက်ရှာ၍ စစ်ဆေးမေးမြန်းကြခြင်းပင်။ “မင်းတို့ရဲ့ လွတ်လပ်ခွင့်က ငါတို့လက်ထဲမှာရှိတယ်” ဆိုသည့် သတင်းစကားမျိုးကို နေ့စဉ်နှင့်အမျှ ပြည်သူလူထုထံသို့ ပါးနေသယောင်။ ဥပမာ ဂိတ်ရှိလူများက လက်နက်ကိုင်ထား၍ အခွန်ကောက်သူဖြစ်နေချိန်တွင်၊ ပြည်သူများက တောင်းပန်တိုးလျှိုးပြီး အခွန်ပေးရသူဖြစ်နေသော “အဆင့်အတန်းကွာဟချက်” ကို ဖန်တီးခြင်းပင်။

အခြားတဖက် တော်လှန်‌ရေးအုပ်စုများမှ ဖွင့်ထားသော ဂိတ်များမှာတော့ သူ့နည်းသူ့ဟန်၊ သူ့စံနှုန်းများဖြင့် ကြေးတခုသတ်မှတ်၍ လည်ပတ်နေသည်။ ၂၀၂၃ နှစ်ဦးပိုင်း၊ NUG က ဒေသန္တရအုပ်ချုပ်ရေးကို ရပ်ရွာ/မြို့နယ်အဆင့်မှစတင်၍ အကောင် အထည်ဖော်လာရာမှစပြီး ဂိတ်ကြေး အနေဖြင့် အခွန်ကောက်ခံကြသည်။ ယေဘူယျ အားဖြင့် မြေပြင်လူထုသည် မိမိသဘော ဆန္ဒအရ တော်လှန်ရေး အင်အားစုများ ကောက်ယူသည့် အခွန်ငွေများကို လိုလိုချင်ချင် ပေးဆောင်ကြသည်ဟု နားလည်နိုင်ပါသည်။ သို့သော် ၂၀၂၄ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းမှစ၍ ပိုမိုကြပ်တည်း လာသော နေ့စဥ်အခြေအနေများကြောင့် အပြောင်းအလဲများ စဖြစ်လာသည်။ လူထုမှ ဒေသအလိုက်မတူညီသည့် အခွန်နှုန်းထားများကို ဂိတ်ကြေးခေါင်းစဉ်ဖြင့် ပေးဆောင်နေရသည့်အပေါ် သက်ဆိုင်ရာဒေသန္တရ ခေါင်းဆောင်များ၊ တပ်ရင်းတပ်ဖွဲ့တာ၀န်ခံများနှင့် NUG ၏ ဝန်ကြီးဌာနများထံသို့ အရေးယူဆောင်ရွက်ပေးရန် တောင်းဆိုလာကြသည်။ ထိုမှတဆင့် ၂၀၂၆ ဖေဖော်၀ါရီလ ဆန်းပိုင်းတွင် NUG မှ တရား၀င်စာထုတ်၍ စစ်ကိုင်းတိုင်းအတွင်းရှိ ခရိုင် (၅)ခုတွင် ဂိတ်များကိစ္စ ဖြေရှင်းသည်။ ပြည်သူ့အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့များမှ တရား၀င်ခွင့်ပြုထားသော စစ်ဆေးရေးဂိတ်များမှ လွဲ၍ အခြား မည်သည့် စစ်ရေး သို့မဟုတ် ဒေသဆိုင်ရာအဖွဲ့အစည်းများမှ မိမိတို့သဘော အလျောက် ဖွင့်လှစ် ထားသော စစ်ဆေးရေးဂိတ်များ ပိတ်သိမ်းရန်နှင့် မည်သည့်အခွန်အခမျှ ကောက်ခံခြင်း မပြုရဆိုသည်ပင်။ ၄င်းဖြစ်စဥ်နှင့် နောက်ဆက်တွဲ အခြေအနေများကို သုံးသပ်ကြည့်လျှင်လည်း စစ်ဆေးရေးဂိတ်များ၏ အရေးပါမှုနှင့် ၄င်းတို့မှ တဆင့် လူတယောက် သို့မဟုတ် လူတစု၊ တဖွဲ့၏ အာဏာကို တည်တံ့စေ၊ ပိုမိုခိုင်မာစေသည့် အခင်းအကျင်းကိုလည်း တဖက်တလမ်းမှ အားထုတ်ဖန်တီးပေးနေကြောင်း မြင်ရသည်။ ထို့ပြင် ၄င်းစစ်ဆေး‌ရေး ဂိတ်များသည် အောက်ဖော်ပြပါ လူထုအပေါ်သက်ရောက်မှုများကိုလည်း တနည်းအားဖြင့် ဖန်တီးပေးနေပါသည်။

၁။ ကာယစိတ္တနှိပ်ကွပ်ကြခြင်း

ဂိတ်များကို ဖြတ်သည့်အခါ ငွေပေးရရုံမျှသာမကဘဲ ကားပေါ်က ဆင်းခိုင်းတာ၊ တန်းစီခိုင်းတာ ဒါမှမဟုတ် စစ်ဆေးမေးမြန်းတာတွေက ခရီးသွားပြည်သူများအတွက် ကိုယ်စိတ်နှလုံး မချမ်းမြေ့စရာ။ ဂိတ်ရှိ လက်နက်ကိုင်ထားသည့် မည်သူမည်ဝါ မသိရသူများ၏ ပြုသမျှကို နုရသည့် ခရီးသွားပြည်သူများ၏ လမ်းမပေါ်က အတွေ့အကြုံများမှာ ခါးသီးလွန်းလှပါသည်။ မိအေးဘယ်နှခါနာမှန်းပင် မရေတွက်နိုင်တော့။

၂။ ခရီးဖင့်စေခြင်း

အညာဒေသမှာ လယ်ယာထွက်ကုန်သာ မှီခိုရသည်။ သို့သော် ခေတ်မှီ processing facility များတော့မရှိ။ အခြောက်ခံစက်လည်းမရှိသကဲ့သို့ အအေးပေးစက်လည်းမရှိ။ သိုလှောင်ရုံမရှိ။ ထိုအခြေအနေတွင် ပုပ်သိုးလွယ်သော သီးနှံများကို သယ်ယူသည့်အခါ “အချိန်” က တန်ဖိုးဖြတ် အညွှန်းကိန်းဖြစ်သည်။ အချိန်ဆွဲထားခြင်း သို့မဟုတ် တစ်ကျောင်းတစ်ဂါထာ သတ်မှတ်ထားသည့် အခွန်အခများကို မပြေလည်မချင်း ပေးမဖြတ်ခြင်းက –

• ကုန်သည်နှင့် တောင်သူများ၏ “ပိုင်ဆိုင်မှု” ကို ဖျက်ဆီးပစ်နိုင်တဲ့ အာဏာရှိကြောင်း ပြသခြင်းလည်းဖြစ်သည်။
• စီးပွားရေးအရ အကျပ်ကိုင်ရုံမျှမကဘဲ လူထုကို “အကြောက်တရား”ဖြင့် အုပ်ချုပ်သည့် ပုံစံလည်း ဖြစ်သည်။

၃။ ပါးစပ်ဖျားက အခွန်နှုန်းထား (Arbitrary Pricing)

ဂိတ်များတွင် အခွန်နှုန်းထား သို့မဟုတ် ဂိတ်ကြေးများမှာ ပုံသေကားချပ်မရှိခြင်း နှင့် ပွင့်လင်းမြင်သာမှုကင်းမဲ့ခြင်းက ပြည်သူများ၏ လူမှုစီးပွားဘဝကို ဝေးဝါးစေပါသည်။ လက်နက်ကိုင်ထားသူများ၏ ပါးစပ်ဖျားမှ စိတ်တိုင်းကျပြောင်းလဲနေသော နှုန်းထားများမှ အရာရာကို ခန့်မှန်းရ ခက်စေရုံမျှမက “အုပ်ချုပ်သူရဲ့ အလိုကျ” နေထိုင်ရမည်ဆိုသည့် သဘောကို ဆောင်ပါသည်။ ထိုအချက်ကြောင့်ပင် အခြေခံစားသောက်ကုန်နှင့် အခြားကုန်စည်များမှာ “ခင်ဦးမှာ တစ်ဈေး၊ ဒီပဲယင်းမှာ တစ်ဈေး” ဖြစ်နေခြင်းပင်။ စနစ်တကျမဟုတ်သော အာဏာပြမှုများကြောင့် ပို၍ ဆိုးဝါးသွားခြင်းပင်။

သို့ဖြစ်ပါ၍ စစ်ကိုင်းတိုင်းအတွင်းရှိ စစ်ဆေးရေးဂိတ်များတွင် အခွန်ကောက်ခံခြင်းသည် ဘဏ္ဍာငွေရှာ ဖွေခြင်းထက် လူထု၏ နေ့စဉ်ဘဝ၊ သွားလာ လှုပ်ရှားမှုနှင့် စားဝတ်နေရေးကို အကြွင်းမဲ့ ထိန်းချုပ်ထား ကြောင်း ပြသသည့် ‘အာဏာပြကွက်’ (Performative Power) ပင် ဖြစ်သည်။ ဤစနစ်က အညာဒေသ ၏ စားနပ်ရိက္ခာကွင်းဆက်ကို လက်နက်သဖွယ် အသုံးချကာ လူထုကို စီးပွားရေးအရရော စိတ်ပိုင်းဆိုင် ရာအရပါ ဒူးထောက်လာအောင် ဖန်တီးနေခြင်း ဖြစ်သည်။

ထို့ကြောင့် အညာဒေသ၏ စစ်ပွဲများအတွင်း လူထု၏ ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်မှုအကြောင်း  ဆွေးနွေးကြသည့်အခါ စာရေရိက္ခာဖူလုံရေးသည် ဝမ်းဝရုံမျှမဟုတ် လူတစ်ဦးချင်းစီ၏ မွေးရာပါအခွင့်အရေးလည်းဖြစ်သည်။ လူမှုအဖွဲ့အစည်းတစ်ခု တည်ငြိမ်ဖို့ (Social Stability) အတွက် အခြေခံအကျဆုံး အချက်ဖြစ်သည်။ ဤတွင် Dignity of Agency ဆိုသောစကားရပ်နှင့် အတွေးအမြင်ကို မြေပြင်လူထုကြားမှာ ပိုမိုမြင်သာ လာအောင်၊ သိရှိနားလည်လာအောင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဆွေးနွေးကြဖို့လိုအပ်လာပြီဟု ထင်မြင်ယူဆမိပါသည်။ စစ်ပွဲထဲမှ လူထုသည် အကူအညီကို တစ်ဖက်သတ်စောင့်နေရသူများ (Passive Recipients) မဟုတ်။ မိမိတို့ ကံကြမ္မာကို မိမိတို့ အစိုးရသော “ကိုယ်တိုင်ဆုံးဖြတ်နိုင်ခွင့်ရှိသူ” (Active Agents) များဖြစ်သည်။  ထိုသဘောတရားကို နှလုံးသွင်း၍ ပံ့ပိုးကူညီမှုအစီအစဉ်များ လုပ်ကြမှသာ ထိခိုက်လွယ်သော လူထုအတွင်း ရေရှည်ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုကို အထောက်အကူပြုနိုင်မည်ဖြစ်သည်။

နောက်ထပ်တချက်က Agency over Survival။ မိမိတို့ဒေသတွင် စိုက်ပျိုး၊ထုတ်လုပ်၊ ထွက်ရှိသော စားနပ်ရိက္ခာကို စီမံခန့်ခွဲနိုင်မှသာ လူတစ်ဦးချင်းစီ၏ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် ရှင်သန်မှုကို အာမခံချက် ပေးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်ချက်ကို တွက်ဆ၍ ဒေသတွင်း ရင်းမြစ်များကို မြေပြင်လူထုက ကိုယ်တိုင်စီမံစေနိုင်သော အခင်းအကျင်းမျိုး ဖန်တီးပေးမှသာ “မြေပြင်လူထုကြံ့ကြံ့ခံနိုင်စွမ်း” (Grassroots Resilience) ဖြစ်တည်လာမည်ဟု အဆိုပြုချင်ပါသည်။ ၎င်းသည် ကုန်စည်စီးဆင်းမှု လမ်းကြောင်းများကို ခေါင်းစဉ်ပေါင်းစုံအောက်မှ ပိတ်ဆို့ဖြတ်တောက်နေသော အာဏာသိမ်းစစ်တပ်၏ အန္တရာယ်ပေးနိုင်ချေကို လျော့ချရာရောက်နိုင်ပါသည်။

ထို့ပြင် ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်စွမ်းမှ ရေရှည်ရပ်တည်ရေးဆီသို့ (From Resilience to Sustainability) ဆိုသည့် ချဥ်းကပ်မှု ပုံသဏ္ဍန်ဖြင့် စီမံချက်များကို အကောင်အထည်ဖော်ကြသင့်ပေသည်။ သို့မှသာလျှင် ဒီနေ့ ရှင်သန်မှုပထမ စဉ်းစားချက်မှသည် အနာဂတ်တွင် ပိုကောင်းသော လူမှုဘဝကို တည်ဆောက် လာနိုင်ရန်အတွက် အခွင့်အလမ်းနှင့်အခွင့်အရေးများကို လူထုက လက်လှမ်းမှီလာနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ သို့မှသာ လူမှုအဖွဲ့အစည်း အသီးသီးက လူသားလုံခြုံရေးဆိုင်ရာအခွင့်အရေးကို ခံစားရယူပိုင်ခွင့် ရှိလာနိုင်ပါသည်။ ဤနေရာတွင် အမျိုးသားလုံခြုံရေးစဉ်းစားချက်တွင် နယ်မြေလုံခြုံရေးထက် လူသားလုံခြုံရေးမှာ ပို၍ အဓိကကျကြောင်း ဒေသခေါင်းဆောင်များသတိမူသင့်ပါသည်။ လူထုတွင် မိမိရင်းမြစ်ကို စီမံခွင့်ရှိမှသာ အမျိုးသားလုံခြုံရေးမှာ အနှစ်သာရ ရှိမည်။ ထိုသို့မဟုတ်ဘဲ အပေါ်ယံ အာဏာပြ ထိန်းချုပ်ထားမှုများသည် တကယ့်လုံခြုံရေးမဟုတ် ဆိုသည်ကိုလည်း ဒေသခေါင်းဆောင်များ ကျင့်သုံးလာစေချင်မိပါသည်။ ထိုမှတဆင့် ဒေသခေါင်းဆောင်များကို မေးခွန်းထုတ်စရာတစ်ခုက အနာဂတ် ဖက်ဒရယ်စနစ် တည်ဆောက်ရေးတွင် စားနပ်ရိက္ခာ လုံခြုံမှုကို ယူနစ်အဆင့် အခြေခံဥပဒေများတွင် မည်သို့ထည့်သွင်း စဉ်းစားကြမည်နည်း ဆိုသည်ပင်။

နိဂုံးချုပ်အနေဖြင့် အညာဒေသ၏ စစ်ပွဲကာလအတွင်းဆက်လက် ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်စေရေးနှင့် ရေရှည်တည်တံ့နိုင်မည့် အခြေ အနေတစ်ရပ်ကို ဖော်ဆောင်ကြသည့်အခါ အောက်ဖော်ပြပါ အခြေအနေ (၃) ရပ်ကို ဒေသဆိုင်ရာ စီမံ အုပ်ချုပ်ရေးတာ၀န်ရှိသူများအနေနှင့် အလေးဂရုပြုစေလိုကြောင်း လေးလေးနက်နက် တိုက်တွန်း လိုက်ရပါသည်။

၁။ ပကတိအခြေအနေကို အခြေခံသော ပြုလွယ်၊ ပြင်လွယ် စီမံအုပ်ချုပ်မှုစနစ် (Adaptive Governance)

အညာဒေသရဲ့ ပကတိအခြေအနေက ပဋိပက္ခနဲ့ ရာသီဥတုဒဏ်ကြောင့် အမြဲတမ်း ပြောင်းလဲနေတာပါ။ ဒါကြောင့် အခြေခံဥပဒေမှာ ပြဋ္ဌာန်းတဲ့အခါ ပုံသေကားချပ် မဟုတ်ဘဲ –

• အရေးပေါ်အခြေအနေတွေမှာ ရိက္ခာစီးဆင်းမှုကို ချက်ချင်း လမ်းဖွင့်ပေးနိုင်မယ့် “Emergency Food Corridors” ဆိုင်ရာ ပြဋ္ဌာန်းချက်များ။
• ဒေသအလိုက် ပြောင်းလဲနေတဲ့ ဈေးနှုန်းနဲ့ လိုအပ်ချက်အပေါ် မူတည်ပြီး မူဝါဒကို ညှိနှိုင်းနိုင်တဲ့ “Flexible Implementation” စနစ်တွေကို ထည့်သွင်းစဉ်းစားဖို့ လိုပါတယ်။

၂။ တရားဝင်မှုနှင့် ပြည်သူလူထုအကြား ထားရှိရမည့် အပြန်အလှန် လူမှုကတိကဝတ်များ (Legitimacy & Social Contract)

ယူနစ်အခြေခံဥပဒေတွင် စားနပ်ရိက္ခာကို လက်လှမ်းမှီမှုဟာ လူထုရဲ့ရပိုင်ခွင့်၊ အခွင့်အရေးတရပ်အနေဖြင့် ဖော်‌ဆောင်ကြဖို့လိုပါသည်။ လူထုကိုယ်တိုင်က “ဒါဟာ ငါတို့ရဲ့ အခွင့်အရေး၊ ငါတို့ရဲ့ ရင်းမြစ်” လို့ ခံယူနိုင်ဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။ ပဋိပက္ခကြားမှပင် တတ်နိုင်သမျှ

• အခွန်ကောက်ခံမှုနှင့် ရင်းမြစ်ခွဲဝေမှုများမှာ ဒေသခံတောင်သူများ၊ ကုန်သည်တများနှင့်လူထုကိုယ် စားလှယ်များ၏ အသံကို တရားဝင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားရမည့် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ။
• လမ်းကြောင်းတွေပေါ်က ဂိတ်များ သို့မဟုတ် အခွန်စနစ်များကို တရားနည်းလမ်းကျကျ စီမံခန့်ခွဲပြီး လူထုကို ပြန်လည် အစီရင်ခံရမည့် စနစ် စသည်တို့ကို ထည့်သွင်းစဥ်းစားထားကြဖို့ လိုအပ်ပါသည်။

၃။ ယူနစ်အခြေခံဥပဒေ၏ အခန်းကဏ္ဍ (Sub-national Constitutionalism)

စားနပ်ရိက္ခာလုံခြုံမှုကို ဗဟိုကပဲ ချုပ်ကိုင်တာမျိုး မဟုတ်ဘဲ တိုင်းဒေသကြီးအဆင့်မှာ ပြဋ္ဌာန်းခြင်းအားဖြင့် အောက်ဖော်ပြပါ အကျိုးကျေးဇူးများကိုလည်း ကျွဲကူးရေပါ ရရှိနိုင်ပါသည်။

• ဒေသိယအားကောင်းလာခြင်း။ အညာဒေသ၏ ထူးခြားသော စိုက်ပျိုးရေးနှင့် လောင်စာဆီ လိုအပ်ချက်များကို တိုက်ရိုက်ကိုင်တွယ်နိုင်သော ဥပဒေအာဏာ ရရှိလာခြင်း။
• အခွင့်အရေးအကာအကွယ်ပေးခြင်း။ လူထု၏ မွေးရာပါ အခွင့်အရေးဖြစ်သည့် “မိမိရင်းမြစ်ကို မိမိစီမံခွင့်” ကို အကာအကွယ်ပေးထားသည့် ဥပဒေအကာအကွယ် (Legal Protection) တစ်ခု ဖြစ်လာခြင်း။
• ရေရှည်ခံသော အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်စိုးခြင်း။ ယခုကဲ့သို့ ခက်ခဲချိန်တွင် အရင်းအမြစ်များကို လူထုက ကိုယ်တိုင်စီမံ အုပ်ချုပ်တတ်သည့် အလေ့အကျင့် (Local Governance practices) များကို တည်ဆောက်ပေးမှသာ နောင်တချိန်တွင် ပိုမိုကောင်းမွန်သည့် ဖက်ဒရယ်စနစ် တည်ဆောက်ရာတွင် အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်လာပါမည်။

လက်ပံနီသည် အညာဒေသ၏ လူမှုပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အခြေအနေများကို အထူးပြုလေ့လာသည့် လွတ်လပ်သည့် သုတေသီတစ်ဦးဖြစ်သည်။ သူမ၏ သုတေသနများမှာ မြေပြင်၏ ပကတိ အခြေအနေများနှင့် နိုင်ငံတကာမူဝါဒရေးရာ မူဘောင်များအကြား ကွာဟမှုကို ချိတ်ဆက်ဖြည့်ဆည်း ပေးရန် အဓိထားသည်။

ယခုသုံးသပ်ချက်ဆောင်းပါးတွင် ဖော်ပြထားသော အကြောင်းအရာများသည် စာရေးသူ၏ လွတ်လပ်သော အမြင်နှင့် သုံးသပ်ချက်များဖြစ်သည်။